Bajkoterapia - jak opowieść pomaga dziecku radzić sobie z emocjami?

• „Nie bij”.
• „Nie krzycz”.
• „Powiedz, co czujesz”.
• „Uspokój się”.

Dziecko słyszało te słowa wiele razy. Być może nawet rozumie, co do niego mówisz. Potrafi obiecać, że następnym razem zachowa się inaczej.

A potem przychodzi przegrana w grze, odmowa kupienia zabawki albo kłótnia z rodzeństwem. I znowu jest krzyk. Uderzenie. Rzucenie zabawką.

Bo wiedzieć, że nie wolno bić, to nie to samo, co umieć zatrzymać rękę w chwili ogromnej złości.

Dziecko może znać zasadę, ale nie mieć jeszcze umiejętności, która pomoże mu tej zasady przestrzegać. Nie wystarczy powiedzieć mu, czego ma nie robić.

Trzeba jeszcze pokazać, co może zrobić zamiast tego. I właśnie tutaj może pomóc dobrze przygotowana audiobajka terapeutyczna.

Dzieci nie uczą się wyłącznie z naszych wyjaśnień. Obserwują. Naśladują. Patrzą, co robią inni i jakie przynosi to skutki.

W audiobajce takim przykładem staje się bohater. Mały smok może czuć, jak w jego brzuchu rośnie ogień. Lis może biec coraz szybciej, bo nie potrafi zatrzymać pędzących myśli. Jeżyk może zwijać się w kulkę, kiedy świat staje się zbyt głośny.

Dziecko rozpoznaje w bohaterze kawałek siebie. Nie słyszy:

• „To z Tobą znowu jest problem”.

Słyszy historię o kimś, kto również nie wiedział, co zrobić ze swoją złością, strachem albo napięciem. To ogromna różnica.

Kiedy mówimy bezpośrednio o zachowaniu dziecka, ono może się bronić, zaprzeczać, wstydzić albo złościć jeszcze bardziej. Kiedy rozmawiamy o bohaterze, problem znajduje się w bezpiecznej odległości.

Możemy zapytać:

• „Jak myślisz, co czuł ten smok?”.
• „Po czym poznał, że zaraz wybuchnie?”.
• „Co mu pomogło?”.

I nagle rozmawiamy o czymś bardzo ważnym, ale dziecko nie czuje się oskarżone.

Dzieci spędzają coraz więcej czasu przed ekranami. Tymczasem do przeżywania historii ekran wcale nie jest potrzebny.

Audiobajka pozwala dziecku skupić się na głosie, fabule i własnej wyobraźni. Nie narzuca gotowego obrazu każdej postaci i każdego miejsca. Dziecko może samo wyobrazić sobie smoka, las, statek albo magiczną krainę.

Audiobajek można słuchać:

• przed snem;
• w samochodzie;
• podczas odpoczynku;
• w podróży;
• w spokojnej chwili po przedszkolu lub szkole;
• przez domowy głośnik, bez patrzenia w ekran.

W Open Tales ekran służy jedynie do wybrania i uruchomienia nagrania. Później dziecko może odłożyć telefon lub tablet i po prostu słuchać.

Audiobajki można również wcześniej pobrać na urządzenie i korzystać z nich bez dostępu do internetu.

Dziecko rozpoznaje własne emocje

Małe dziecko często czuje bardzo dużo, ale nie potrafi jeszcze powiedzieć, co dokładnie się z nim dzieje.

Wie, że jest mu źle. Czuje napięcie w brzuchu. Zaciska pięści. Chce krzyczeć, uciekać albo uderzyć. Nie umie jednak powiedzieć:

• „Jestem rozczarowany, ponieważ bardzo zależało mi na wygranej”.

Bohater audiobajki może nazwać to doświadczenie za dziecko. Może czuć złość, zazdrość, lęk, bezsilność albo wstyd. Może zauważyć gorąco w brzuchu, szybkie bicie serca lub pędzące myśli.

Dziecko zaczyna rozumieć:

• „Ja też tak czasem mam”.

A to jest pierwszy krok do regulowania emocji. Najpierw trzeba zauważyć, co się z nami dzieje. Dopiero później możemy próbować coś z tym zrobić.

Emocja przestaje oznaczać, że z dzieckiem jest coś nie tak

Dziecko, które często słyszy:

• „Jesteś agresywny”.
• „Znowu jesteś niegrzeczny”.
• „Co jest z Tobą nie tak?”.

może zacząć wierzyć, że takie właśnie jest. Złe. Trudne. Nie do wytrzymania.

Audiobajka może pokazać mu coś innego. Wiele małych smoków czasem się złości. Wiele królików się boi. Nawet odważny bohater może mieć dzień, kiedy nic mu nie wychodzi.

Emocja zostaje znormalizowana. Złość nie czyni dziecka złym. Strach nie oznacza, że jest słabe. Smutek nie jest problemem, który trzeba natychmiast usunąć.

Bohater pokazuje konkretny sposób działania

Dobra audiobajka terapeutyczna nie kończy się stwierdzeniem:

• „I od tej pory smok był już zawsze spokojny i grzeczny”.

Bo tak nie wygląda prawdziwe życie.

Smok znowu może się zezłościć. Różnica polega na tym, że następnym razem wcześniej zauważy ogień w brzuchu. Przypomni sobie o pauzie. Odsunie się. Zawoła dorosłego. Powie, czego potrzebuje.

Jedna audiobajka powinna pokazywać jedną główną trudność i jeden możliwy sposób działania. Na przykład:

• zatrzymanie się przed uderzeniem;
• uspokojenie oddechu;
• odejście na chwilę od konfliktu;
• nazwanie swojej potrzeby;
• poproszenie o pomoc;
• poradzenie sobie z przegraną;
• przeproszenie i naprawienie sytuacji.

Nie chodzi o to, aby w jednej historii nauczyć dziecko wszystkiego. Mały, konkretny krok jest dla dziecka bardziej użyteczny niż dziesięć mądrych zasad, których nie potrafi jeszcze zastosować.

Metafora pomaga zobaczyć to, czego nie widać

Emocji nie możemy dotknąć ani postawić przed dzieckiem na stole. Możemy jednak nadać im kształt.

Złość może być wulkanem. Lęk może przypominać ciężką chmurę. Myśli mogą pędzić jak rozpędzony pociąg. Smutek może być plecakiem, który z każdym krokiem robi się coraz cięższy.

Dla dziecka taki obraz jest często bardziej zrozumiały niż długie wyjaśnienie. Zamiast mówić:

• „Musisz wcześniej rozpoznawać narastające pobudzenie emocjonalne”.

możemy powiedzieć:

• „Chyba czuję, że Twój wulkan zaczyna się budzić”.

Dziecko nie jest wulkanem. Dziecko ma w sobie wulkan, który może nauczyć się wcześniej zauważać.

To ważne, bo oddzielamy dziecko od jego trudności. Nie przyklejamy mu etykiety. Pokazujemy problem, któremu można się przyjrzeć i nad którym można stopniowo pracować.

Audiobajka pomaga dziecku odnaleźć własne zasoby

Dziecko nie jest pustym naczyniem, które dorosły musi wypełnić właściwymi odpowiedziami. Ono już coś ma.

Wyobraźnię. Ciekawość. Wrażliwość. Odwagę. Zdolność proszenia o pomoc. Umiejętność przytulenia się, przeproszenia albo spróbowania jeszcze raz. Czasem tylko nie potrafi z tych zasobów skorzystać w trudnej chwili.

Bohater audiobajki również nie musi otrzymać gotowego rozwiązania od wszystkowiedzącego dorosłego. Może odkryć, że już wcześniej potrafił czekać. Że kiedyś poradził sobie ze strachem. Że ma obok siebie kogoś, do kogo może przyjść po pomoc.

Nie oczekujmy cudu po jednym słuchaniu.

Dziecko nie przestanie się złościć, bo złość jest potrzebną emocją. Nie zawsze przypomni sobie technikę. Czasem wybuchnie tak samo jak wcześniej.

Rozwój emocjonalny nie dzieje się od razu. Dziecko uczy się chodzić, wykonując setki prób i upadków. Z regulowaniem emocji jest podobnie. Potrzebuje czasu, powtarzania i pomocy dorosłego.

Dobrze dobrana audiobajka może jednak sprawić, że dziecko:

• szybciej rozpozna, co czuje;
• znajdzie słowa potrzebne do opisania emocji;
• zapamięta konkretny sposób reagowania;
• łatwiej porozmawia o trudnej sytuacji;
• poczuje, że nie jest samo ze swoim problemem;
• przypomni sobie bohatera, zanim napięcie osiągnie najwyższy poziom;
• stopniowo zacznie próbować innego zachowania.

Czasem pierwszą zmianą nie będzie brak wybuchu. Pierwszą zmianą może być to, że dziecko po wszystkim powie:

• „Byłem bardzo zły”.

Potem może zauważyć złość w trakcie wybuchu. A któregoś dnia być może zauważy ją chwilę wcześniej. To właśnie jest nauka.

Złość nie jest agresją.

Złość to emocja. Naturalna, potrzebna i ważna. Agresja jest zachowaniem. Uderzeniem, kopnięciem, gryzieniem, krzykiem albo niszczeniem przedmiotów.

Nie chcemy uczyć dziecka, że nie wolno mu się złościć. Chcemy pokazać mu, że złość można wyrażać bez krzywdzenia siebie i innych.

Bohater audiobajki może zauważyć, że jego ciało wysyła pierwsze sygnały:

• pięści robią się twarde;
• brzuch staje się gorący;
• szczęka się zaciska;
• serce zaczyna bić szybciej;
• w głowie pojawia się jedna myśl: „To niesprawiedliwe!”.

To jest moment, w którym może wypróbować poznany sposób. Zrobić pauzę. Odsunąć się. Zawołać dorosłego. Powiedzieć:

• „Jestem zły”.
• „Nie podoba mi się to”.
• „Potrzebuję chwili”.

Audiobajka nie wykona tej pracy za dziecko. Może jednak wielokrotnie pokazywać mu drogę, zanim będzie ono gotowe przejść nią samodzielnie.

Zacznij od jednego problemu

Nie szukaj audiobajki, która sprawi, że dziecko będzie „grzeczniejsze”. Zastanów się, co dokładnie jest teraz trudne.

Czy dziecko bije, kiedy przegrywa? Krzyczy, kiedy słyszy odmowę? Boi się pobrania krwi? Nie chce zasypiać bez rodzica?

Wybierz audiobajkę, która jest możliwie blisko tego doświadczenia.

Włącz audiobajkę, kiedy dziecko jest spokojne

Środek napadu złości nie jest dobrym momentem na poznawanie nowej techniki. Kiedy emocje zalewają dziecko, ono potrzebuje przede wszystkim bezpieczeństwa, spokojnego dorosłego i czasu na odzyskanie równowagi.

Audiobajkę włącz wcześniej albo później:

• przed snem;
• podczas odpoczynku;
• w samochodzie;
• po trudnej sytuacji, kiedy wszystko już opadło.

Najpierw dziecko poznaje historię. Dopiero później może próbować korzystać z niej w życiu.

Odłóż ekran i słuchajcie razem

Po uruchomieniu audiobajki możesz odłożyć telefon lub tablet. Dziecko nie musi oglądać animacji ani śledzić wydarzeń na ekranie. Może zamknąć oczy, przytulić się, bawić spokojnie albo rysować podczas słuchania.

To także dobry moment na wspólną bliskość. Nie musisz przez cały czas tłumaczyć historii. Możesz po prostu być obok i słuchać razem z dzieckiem.

Nie rób po audiobajce egzaminu

Nie pytaj:

• „No dobrze, czego nauczyła Cię ta historia?”.
• „Powiedz, jaki był morał”.
• „Będziesz teraz zachowywał się tak jak bohater?”.

To znowu zamienia opowieść w pouczenie. Lepiej zapytać:

• „Który moment najbardziej Ci się podobał?”.
• „Co czuł bohater?”.
• „Co mu pomogło?”.
• „Jak myślisz, co zrobi następnym razem?”.

Czasem dziecko nie będzie chciało rozmawiać. To też jest w porządku. Historia może zostać z nim bez natychmiastowego wyjaśniania wszystkiego.

Wracaj do bohatera w prawdziwej sytuacji

Kiedy dziecko dobrze zna audiobajkę, możesz później powiedzieć:

• „Pamiętasz, co zrobił Kajtek, kiedy poczuł ogień w brzuchu?”.

To jest bardziej pomocne niż „uspokój się natychmiast”. Nie wymagasz od dziecka, aby w samym środku złości wymyśliło rozwiązanie. Przypominasz mu coś, co już zna.

Włączaj tę samą audiobajkę kilka razy

Dorośli często chcą ciągle nowych treści. Dzieci lubią powtarzanie.

Znana audiobajka daje im poczucie bezpieczeństwa. Wiedzą, co się wydarzy. Mogą skupić się na szczegółach, których wcześniej nie zauważyły. Lepiej zapamiętują zachowanie bohatera.

Nie trzeba codziennie wybierać nowego nagrania. Czasem jedna audiobajka wysłuchana kilka razy może być bardziej wartościowa niż dziesięć historii poznanych tylko powierzchownie.

Bajkoterapia nie wywodzi się wyłącznie z jednego nurtu psychoterapii.

W Open Tales wykorzystujemy jednak wybrane elementy podejścia ericksonowskiego, w którym ważne miejsce zajmują metafora, opowieść, wyobraźnia, dostrzeganie zasobów i dopasowanie komunikacji do konkretnej osoby.

Co to oznacza w praktyce? Nie mówimy dziecku:

• „Musisz przestać się bać”.

Pokazujemy bohatera, który również się boi i stopniowo odkrywa, co pomaga mu zrobić mały krok. Nie mówimy:

• „Powinieneś panować nad złością”.

Pokazujemy, jak bohater zauważa pierwsze sygnały napięcia i próbuje innego sposobu reagowania. Nie kończymy historii morałem:

• „Grzeczne dzieci tak nie robią”.

Pozwalamy dziecku obserwować doświadczenie bohatera i wyciągać z niego własne wnioski.

Ważna jest również praca na zasobach. Bohater nie jest przedstawiany jako zepsuty, niegrzeczny albo wymagający naprawy. Ma trudność, ale ma również możliwości, które może stopniowo odkrywać.

W Open Tales przekazujemy te historie w formie audiobajek, aby dziecko mogło korzystać z nich bez patrzenia w ekran. Spokojna narracja i forma audio zostawiają mu przestrzeń na własną wyobraźnię.

Koncepcję merytoryczną Open Tales tworzy Justyna Rokicka - psycholog i certyfikowana psychoterapeutka pracująca w nurcie ericksonowskim. Projekt rozwijamy we współpracy z Polskim Instytutem Ericksonowskim.

Badania nad bajkoterapią znajdziemy pod różnymi nazwami: biblioterapia, storytelling, therapeutic storytelling lub picture-book intervention.

Nie każde z tych badań dotyczy dokładnie takiej samej metody. Łączy je jednak wykorzystanie historii jako sposobu przekazywania dziecku emocji, strategii albo przygotowania do trudnej sytuacji.

Badania i źródła

1. 1Schoppmann J. i wsp. - The effect of picture book reading on young children's use of an emotion regulation strategy, PLoS One 2023
2. 2Abdi F. i wsp. - Effect of play therapy and storytelling on the anxiety level of hospitalized children, BMC Complementary Medicine and Therapies 2025
3. 3Sekhavatpour Z. i wsp. - The effect of storytelling on anxiety and behavioral disorders in children undergoing surgery, Pediatric Health, Medicine and Therapeutics 2019
4. 4Ramamurthy C. i wsp. - The impact of storytelling on building resilience in children (przegląd systematyczny), Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing 2024
5. 5Rapee R.M., Abbott M.J., Lyneham H.J. - Bibliotherapy for children with anxiety disorders using written materials for parents, Journal of Consulting and Clinical Psychology 2006

Badania nie mówią, że każda audiobajka pomoże każdemu dziecku. Potwierdzają jednak coś ważnego.

Dziecko może uczyć się z historii. Może zapamiętać sposób pokazany przez bohatera. Może dzięki opowieści lepiej przygotować się do trudnego wydarzenia i odczuwać mniej lęku.

To nie jest magia. To nauka przez przykład, emocję, wyobraźnię i powtarzanie.

Bajkoterapia jest wsparciem. Nie zastępuje diagnozy, psychoterapii ani konsultacji z psychologiem dziecięcym.

Warto poszukać profesjonalnej pomocy, jeśli zachowanie dziecka:

• jest bardzo intensywne;
• zagraża dziecku lub innym osobom;
• często powtarza się w domu, przedszkolu albo szkole;
• wyraźnie się nasila;
• utrudnia codzienne funkcjonowanie całej rodziny;
• wiąże się z silnym lękiem, wycofaniem lub cierpieniem dziecka;
• budzi Twój niepokój.

Bajkoterapia nie polega na tym, że włączamy dziecku przypadkową historię i czekamy, aż problem zniknie.

Dobra audiobajka terapeutyczna:

• pokazuje dziecku emocję bez oceniania;
• pozwala mu rozpoznać siebie w bohaterze;
• przedstawia jeden konkretny sposób działania;
• wykorzystuje obrazy i metafory, które łatwo zapamiętać;
• wzmacnia zasoby dziecka;
• daje rodzicowi i dziecku wspólny język do rozmowy;
• pozwala korzystać z opowieści bez patrzenia w ekran.

Dziecko nie potrzebuje kolejnego wykładu o tym, że nie wolno krzyczeć i bić. Potrzebuje zobaczyć, co może zrobić, kiedy złość jest już tak wielka, że trudno nad nią zapanować.

I właśnie taką drogę może pokazać mu audiobajka.